.HIPOFIZ BEZI VE HORMONLARI
Hipofiz bezi, kafatasinin ortasinda, bulundugu yer olarak her iki gozun arasinda, burnumuzun ust kisminin arkasinda bulunan kemigin icerisinde bulunan bir bezdir. Agirligi ortalama 600 mg kadar olup kuru fasulye gibi oval, simetrik, kirmizi-kahverengi renktedir. Kadinlarda erkeklerden biraz daha buyuktur.
Bu bez iki kisimdan olusur ve on kismina ‘’on Hipofiz’’ veya tip dilinde adenohipofiz denir. Arka kismina ‘’arka hipofiz’’ veya tip dilinde posterior hipofiz denir. On bolum hipofizin %75-80’nini olusturur.
On Hipofizden 6 tane hormon salgilanir. Bu hormonlar sayesinde vucudumuzda bulunan diger salgi bezleri calisir ve onlarin hormon yapmasini saglar. Yani hipofiz bezi bir orkestra sefi gibi vucuttaki tum salgi bezlerini kontrol eder.
On hipofizden salgilanan hormonlar sunlardir:
1. FSH (Follikul stimule edici hormon)
2. LH (luteinize edici hormon)
3. Prolaktin (sut salgilatici hormon)
4. Buyume Hormonu veya diger adiyla Growth Hormon
5. ACTH (Adrenokortikotropik hormon)
6. TSH (tiroid stimule edici hormon)
Arka hipofizden salgilanan 2 hormon vardir:
1. ADH (anti-diuretik hormon) veya diger adi vazopressin
2. Oksitosin
Hipotalamus-Hipofiz-Salgi Bezi Aksi
Yukarida anlatildigi sekilde hormonlarin salinimi icin once hipotalamustan bazi hormonlar salgilanmakta bunlar hipofize gelerek bu defa hipofizden diger hormonlari salgilatmaktadir. Ikinci adimda ise hipofizden salgilanan hormonlar vucuttaki salgi bezlerine giderek o bezlerden bazi hormonlarin salgilanmasini saglamaktadir. Iste hipotalamus-hipofiz-salgi bezi ekseni dedigimiz bu yol sayesinde hormonlar gun icinde salgilanmaktadir. Hangi hormonunun hangi hormonu salgilattigini asagidaki tabloda soyle ozetleyebiliriz:
Hipotalamus GnRH PIH GHRH CRH TRH Oksitosin, ADH
Hipofiz FSH, LH Prolaktin salinimi inhibe eder Buyume Hormonu (Growth hormon) ACTH TSH Oksitosin, ADH
Salgi Bezi Over, testis Karaciger’den IGF-1 salgilatir Adrenal Tiroid ADH. Bobrekte su titar
Oksitosin sut salgilatir
Salgilanan Hormon Over: ostrojen, progesteron
Testis: testosteron, inhibin IGF-1 Kortizol, DHEAS
Testosteron T3 ve T4
Etki Yumurtalik gelisimi, yumurtlama, kadin ozellikler
Erkekte erkek tipi gelisimi, sperm olusumu, killanma, libido Kemik ve organlarin buyumesi, boyun buyumesi Vucut dengesi, kan basinci Buyume, gelisme, vucut isisi
Hipofiz Hormonlarinin Etkileri:
1) FSH ve LH:
FSH ve LH hormonlari erkek ve kadinda ureme organlarina etki ederler ve bu sayede cinsel hormonlarin yapimini, cinsel farklilasmayi ve kadinda yumurta, erkekte ise sperm gelisimini saglar.
FSH erkekte testiste bulunan sertoli hucrelerine ve spermin yapildigi seminifer tuplere etki eder. FSH’nin etkisiyle sertoli hucresinden inhibin adinda bir hormon salgilanir ve FSH hormonunun hipofizden fazla salgilanmasini onler. FSH testiste bulunan seminifer tuplerinde sperm gelisimini saglar. LH hormonu ise testiste bulunan leydig hucrelere etki eder ve bu hucrelerden testosteron adi verilen erkeklik hormonunu salgilatir. Sperm hucrelerinin gelisiminde hem FSH hem LH hormonu etkilidir.
Kadinlarda ise FSH hormonu yumurtalikta bulunan granuloza hucrelerine etki ederek ostrojen hormonunu salgilatir. LH hormonu ise yumurtalikta bulunan teka hucrelerine etki ederek androjen denen bazi hormonlar uretir ve bunlar sonra yine ostrojene donusur. LH hormonunun ana etkisi yumurtlamanin saglanmasidir. Olusan yumurtlama sonrasi olusan korpus luteumdan ise progesteron hormonu salgilanmasi LH hormonu ile saglanir.
FSH ve LH hormonu pulsasyon halinde salgilanarak etki ederler. Yani salinim hep ayni duzende degildir.
FSH ve LH hormonlarinin salinimi hipotalamustan salgilanan GnRH hormonu sayesinde olur. Vucutta seks hormonlari dedigimiz testosteron ve ostrojen azalinca GnRH salinimi olur ve hipofizden FSH ve LH salgilanir. Ergenlik (tip dilinde puberte) baslayinca bu hormonlarin salinimi artar ve ergenlik olusur. Yani erkekte sakal, biyik cikmasi, penis ve testislerde buyume, ses kalinlasmasi, koltuk alti killanma ve penis etrafinin killanmasi olusur. Kizlarda ise adet baslamasi ve memelerin buyumesi olusur. Kizlarda ergenlik 9-13 yaslari arasinda, erkeklerde 12-14 yaslari arasinda olur.
FSH ve LH salini adet boyunca degisiklik gosterir. Yumurtlama oncesi artan ostrojen hormonu sayesinde FSH en yuksek seviyesine cikar. Kadinlarda menopoz doneminde FSH ve LH hormonu yukselir.
Erkeklerde ise FSH ve LH hormonu yasla birlikte hafif artar ve testosteron hormonu azalir.
2) TSH (Tiroid Stimule Edici Hormon)
TSH hormonunun hipofizden salgilanmasini hipotamustan salgilanan TRH hormonu saglar. TSH hormonu kana karisarak boynumuzda bulunan tiroid bezine gider ve onun her turlu calismasini ayarlar. Tiroid bezinin kandan iyod almasi, tiroid hormonlarinin yapimi ve bezden salgilanmasi ve tiroid bezinin buyumesi hep TSH hormonu sayesinde olur. Kanda T3 ve T4 hormonlari azalinca hipofizden TSH salinimi artar. Eger kanda T3 ve T4 hormonlari fazlaysa TSH salgisi azalir. Pulsasyon yaparak salgilanan TSH hormonu geceleri biraz daha fazla salgilanir. Normalde kanda 1-5 IU/L arasinda bulunur.
3) Prolaktin
Prolaktin hipofizden salgilanan ve sut hormonu olarak bilinen hormondur. Prolaktin hormonu stres durumunda, gogus duvarinin hasarinda ve gebelikte kanda yukselir. Normalde kanda 15-20 ng/ml arasinda degisir.
Prolaktin hormonunun gorevi sut salgisini baslatmak ve devam ettirmektir. Gebelikte prolaktin yuksek oldugu halde sut salgisinin olmamasi kanda artan ostrojen ve progesteron hormonlarinin sut salgilanmasini onlemesi nedeniyledir. Dogumla birlikte bu hormonlarin birden azalmasi sut salgilanmasini baslatir. Oksitosin isimli hormon da sutun memeden cikmasini saglar. Prolaktin etkisiyle FSH ve LH hormon salinimi azaldigindan emzirme doneminde yumurtlama olmaz. Prolaktin fazlaligi bazi hastaliklar yaparsa da prolaktin azliginin kadinlarda adetleri bozdugu biliniyor. Erkeklerde prolaktin azliginin etkileri bilinmiyor.
4) Buyume Hormonu
Tip dilinde buyume hormonuna growth hormon adi verilir. Buyume hormonunun salgilanmasi hipotalamustan salgilanan GHRH isimli hormonun sayesinde artarken hipotalamustan salgilanan somatostatin isimli hormonun salgilanmasiyla azalir. Ayrica beslenme, seks hormonlari ve bazi buyume faktorleri de buyume hormonunun salgilanmasini etkiler. Mideden salgilanan ve istah uzerine etkili olan Ghrelin isimli hormon da buyume hormonunu artirir. Bu hormon GHRH’un baglandigi reseptorlere baglanir.
Buyume hormonu salgisi gece artar, gunduz azalir. Uyku, stres, kan sekeri dusuklugu, aclik, kanda ure yuksekligi ve siroz durumunda buyume hormonu kanda artar. Uykunun baslangicinda buyume hormonu salgisi maksimum duzeye cikar.
Yasin ilerlemesiyle buyume hormonu salgisi azalir.
Kan sekerinin yukselmesi, sismanlik, tiroid hormon azalmasi, kanda kortizol artmasi ise buyume hormonu salgilanmasini azaltir.
Buyume hormonu kana karisarak karacigere gelir ve oradan IGF-1 isimli hormonu salgilatir. IGF-1 hormonu fazla salgilanirsa buyume hormonu salgisini onler. IGF-1 karacigerden baska bobrek, bagirsaklar ve kikirdak dokusunda da yapilir. IGF-1 hormonu sayesinde kas, kikirdak ve kemik buyumesi saglanir. Bu sayede boy uzar.
5) ACTH
ACTH hormonuna tip dilinde kortikotropin hormon adi da verilir. Hipofiz on kismindan salgilanir. ACTH salgilanmadan once proopiomelanokortin isimli buyuk bir molokuldur. Bu parcalaninca ACTH olustugu gibi ciltte pigmentlesmeyi saglayan beta-MSH, beta –endorfin gibi hormonlar da olusur.
Hipofizden ACTH salinmasi icin hipotalamustan CRH isimli hormonun salgilanmasi gerekir. CRH hormonunun etkisiyle ACTH salinmaktadir. Gida alimi ACTH salinimini artirir.
ACTH hormonu hipofizden salgilandiktan sonra kan yoluyla bobrekustu bezlerine gelir. Bobrekustu bezlerine adrenal bez adi da verilir. Bu bezler sag ve sol olmak uzere iki adettir. Iste ACTH adrenal bezinden bazi hormonlarin salgilanmasini artirir. Bunlardan
Psikolojik ve fiziksel stresler, agri, travma, oksijen azligi, kan sekeri dusmesi, soguk, ameliyat, depresyon, ates yukselmesi kortizol ve ACTH salinimini artirir.
Kanda kortizol artarsa ACTH salinimi azalir. Tersine kanda kortizol artarsa ACTH salinimi artar.
6) ADH
ADH veya acik adiyla ‘’antidiuretik hormon’’ (ADH) hipotalamusta yapilip oradan sinir hucreleriyle arka hipofize tasinir ve buradan kana salgilanir. Bu hormona vazopressin adi da verilir. Vucudun su dengesini saglar. Bobreklere etki ederek suzulen kanin geri emilmesini saglar. ADH hormonu ayrica damarlarin kasilmasi ve kalp uzerinde de etkilidir.
7) Oksitosin
Oksitosin hormonu ADH gibi hipotalamusta yapilir ve yine onun gibi sinir hucreleriyle arka hipofize tasinarak oradan salinir. Oksitosin memedeki kasilmayi saglayarak sutun memeden cikmasini saglar.