.HORMONLAR VE GOREVLERI
Hormon sozcugu “uyarmak, harekete gecirmek” anlamina gelmektedir. Hormonlar vucudumuzdaki buyume, gelisme, ureme, bazi metabolik olaylarin saglanmasi ve vucudun saglikli olarak gorev yapmasini saglayan kimyasal habercilerdir. Hormonlar vucudumuzdaki salgi bezlerinden salgilanarak kan yoluyla diger dokulara tasinir ve etkilerini gosterirler. Miktar olarak cok az salgilanmasina karsin kuvvetli etkileri vardir. Bu nedenle bir tur haberci olarak gorev yaparlar. Tasindiklari hucreye nasil davranmasi gerektigini anlatirlar. Cok az miktarda salgilanmasina ragmen hormonlar vucutta cok buyuk gorevler yapar.
Yirmi bes yil once 20 kadar hormon bilinmekteyken bugun 200’den fazla hormon kesfedilmistir. Bugun artik beyin, bagirsaklar ve kalbin hormon urettigi gosterilmistir.
Hormonlarin Tipleri Nelerdir?
Hormonlar kimyasal yapi olarak steroid yapisinda veya protein yapisinda olurlar. Steroid hormonlar kolesterolden yapilan ve agizdan alindiginda midede etkinlikleri kaybolmayan hormonlardir. Ornegin dogum kontrol ilaclarinda bulunan hormonlar steroid yapisindadir ve agizdan alininca bozulmaz. Buna karsilik protein yapisinda olan hormonlar agizdan alindiginda midede parcalanir ve etkisini kaybeder. Bu nedenle protein yapisindaki hormonlar ilac olarak agizdan alinamaz ve enjeksiyonla yapilir. Ornegin insulin hormonu protein yapisinda olup agizdan alinamaz ve enjeksiyon yapilir.
Hormonlarin Gorevleri:
Hormonlarin baslica gorevleri 3 ana grupta ele alinabilir:
• Buyume ve farklilasma
• Vucut dengesinin saglanmasi
• Ureme
Cok sayida hormon buyume olayinda etkilidir. Buyume hormonu ve tiroid hormonlari bunlarin en onemlisidir.
Vucut dengesinin saglanmasinda ise bircok hormon gorev alir. Bu hormonlar ve gorevleri sunlardir:
• Tiroid hormonlari cogu dokuda bazal metabolizmanin %25’ini kontrol eder
• Kortizol kendisinin dogrudan etkilerinden baska bircok hormonun etkisini de kolaylastirir
• Paratiroid hormonu kalsiyum ve fosfor dengesini saglar
• Vazopressin vucut su dengesini saglar
• Aldosteron vucut sivi miktari ve serum elektrolitlerini (Na ve K) kontrol ederler
• Insulin aclik ve toklukta kan sekerinin normal olmasini saglar
Kan sekeri dusunce vucudumuz buna hormonsal tepki vererek kan sekerini artirmaya calisir. Aclikta ve kan sekerinin dustugu durumlarda insulin salinimi azalir. Buna bagli olarak dokularin glukoz alimi azalirken karacigerden glukoz (seker) uretimi artar.
Vucuttan su atilmasi esas olarak vazopressin isimli hormon tarafindan kontrol edilmekle beraber, kortizol ve tiroit hormonlari da bu konuda etkilidir.
Paratiroid hormonu ve D vitamini koordineli hareket ederek kan kalsiyum dengesini saglarlar. Paratiroid hormonu bobreklerde D vitamini sentezini artirir. D vitamini ise bagirsaklardan kalsiyum emilimini artirir, kemiklerde paratiroid hormonunun etkisini kuvvetlendirir. Kan kalsiyumunun artmasi ise paratiroid hormon salgilanmasini azaltir..
Vucuttaki herhangi bir stres durumunda, stresin siddeti, akut (ani) veya kronik (devamli-suregen) olusuna gore, cok sayida hormonu harekete gecirir.
Travma veya sok gibi siddetli ani streslerde sempatik sinir sistemi aktive olarak katekolamin dedigimiz adrelanin ve noradrenalin isimli hormonlar kanda artar, kalbin pompaladigi kan miktari cogalir, kan basinci ve glukoz (seker) yapimi artar. Stres ACTH , buyume hormonu ve kortizol hormon yapimini artirir. Artan kortizol kan basincinin devamliligini saglar.
Hormonlar ureme islevini de duzenler. Ureme islevi cinsiyetin belirlenmesi, cinsel gelisme, gebelik, sut verme, cocuk yetistirme ve menopoz gibi degisik asamalari kapsar. Bu asamalarin her birinde cok sayida hormon birlikte ve duzen icinde calisir.
Hormonlarin uremeyle ilgili koordineli etkilerinin tipik ornegi ortalama 28 gunde bir yinelenen adet gorme (menstruasyondur). Adet doneminin erken (follikuler) evresinde FSH ve LH isimli hormonlar yumurtaliktaki yumurtalarin (follikullerin) olgunlasmasini uyarir. Bu durumda ostrojen ve progesteron hormonlari giderek artar.
Gebelikte artan prolaktin memelerin sut salgilamaya hazir hale gelmesini saglar. Oksitosin isimli hormon ise memeden sut gelmesine etkilidir.
Hormonlarin Yapildigi Bezler:
Hormonlar hipotalamus, hipofiz, tiroid, pineal bez, pankreas, surrenal (bobrekustu) bezi, yumurtalik ve testislerde yapilir ve salgilanir. Bundan baska beyinde, bagirsaklarda da hormon uretimi olmaktadir.
Hormon uretildigi hucreden etki edecegi dokuya (hedef dokuya) tasinmasi gerekir.
Hormonlarin adlandirilmasi genellikle ilk bulunduklari dokuya veya major etkilerine gore yapilmistir. Ancak, gunumuzde ayni hormonun farkli dokularda uretildigi bilinmektedir.
Hormonlarin Salgilanmasi ve Tasinmasi
Hormonlar salgi bezinden aktif halde veya daha az aktif halde salinir. Aktif olmayanlar daha sonra aktif hale gelirler. Hormonlar bezlerden kana salgilanir. Tiroid hormonu T4 hucrede etki etmesi icin daha sonra T3 hormonuna donusur. Testosteron hormonu yine hucrede etkili olmak icin daha sonra dihidrotestosteron haline gelir.
Hormonlar kanda bazi proteinlere baglanarak tasinir Cok azi ise serbest halde bulunur. Seks hormonlari SHBG proteinine baglanir, tiroid hormonlari TBG proteinine baglanir.
Reseptor Nedir?
Hormonlarin hucrede baglandiklari yapiya ‘’reseptor’’ denir.
Hormonlarin biyolojik etkileri bu reseptorlere baglandiktan sonra olusur. Reseptorleri kilit olarak dusunurseniz hormonlar bir anahtar olarak gorev yapar ve bu kiliti acarak hucrede etkilerini gosterirler.
Butun reseptorlerin en azindan 2 farkli fonksiyonel bolumu vardir. Bunlardan biri hormonu taniyan ve ona baglanan “tanima bolgesi”, ikincisi ise uyarimi ileten “uyari iletim bolgesi”dir. Reseptorun tanima bolgesi hormonla uc boyutlu baglanti kurabilecek ozel bir yapi gosterir. Hormon ile reseptor baglanma bolgesi arasindaki uyum baglanmanin derecesini tayin eder. Uyum ne kadar iyi ise hormon reseptor baglanmasi ve dolayisiyla hormonun etki olusturmasi o oranda guclu olacaktir. Hormonun reseptorune baglandiktan sonra uyari iletimi iki sekilde olabilir. Polipeptid ve protein yapili hormonlar ile katekolaminler hucre zarinda yerlesmis reseptorlere baglanirlar. Bu baglanma sonrasi meydana gelen uyari hucre ici sistemlere iletilir. Steroid hormonlar (kortizol, aldosteron gibi), tiroid hormonlari ve diger bazi hormonlar ise hucre ici reseptorlere baglanarak etki gosterirler.
Hormonlar Birbiriyle Etkilesir Mi?
Hormonlar birbirleriyle etkilesim icindedir. Vucudun dengesi bu etkilesim sayesinde saglanir. Gunluk yasamimizda biz yerken, istirahat ederken ve calisirken bazi hormonlar artarken digerleri azalir. Bir hormonun kandaki seviyesi vucudun durumuna gore degisiklik gosterir.
Hormonlar Nasil Olculur?
Hormonlar kandan olculebildigi gibi idrardan veya tukruk salgisindan da olculebilir. Ancak sadece hormon olculmesiyle hormon hastaliklari bazi durumlarda anlasilamaz ve bu nedenle bazi testler yapmak gerekebilir. Bu testlerle biz uyarma veya baskilama testleri adi veriyoruz.
Hormonlar ve Bagisiklik Sistemi
Hormonlar bagisiklik sistemi (immun sistem) uzerinde de etkilidir. Ozellikle kortizon ve seks hormonlari bagisiklik sistemine etki ederler. Bazi bagisiklik sistemi hucreleri ACTH, prolaktin gibi hormonlar uretebilir. Bagisiklik sisteminin urettigi bazi maddeler de hormon salinimini etkiler. Otoimmun hastaliklar dedigimiz bir hastalik grubu bagisiklik sistemindeki bozukluk sonucu ortaya cikar ve salgi bezlerini tahrip eder ve hormon hastaliklari olusur. Bunlara ornek Tip 1 seker hastaligi, Hashimoto hastaligi, Graves hastaligi (tiroid bezi asiri calismasi) ve Addison (bobrekustu bezi yetersizligi) hastaligidir.
Hormonlar ve Sinir Sistemi
Sinir hucreleri arasindaki iletisimi norotransmitter denen hormon yapisindaki maddeler saglar. Bu norotransmitter denen hormonlar adrenalin, noradrenalin gibi etkileri vardir. Beyindeki sinir hucreleri de hormon salgilar. Ornegin hipotalamusdan salgilanan TRH hormonu beynin diger kisimlarinda da salgilanir. Bu nedenle sinir sistemi de hormon salgilamaktadir. Bazi psikiatrik hastaliklarda beyinde salgilanan hormonlarda bozukluk vardir.
Hormon Hastaliklari Olus Mekanizmasi
Hormon hastaliklari temelde 3 mekanizmayla meydana gelir
1. Hormon yapim fazlaligi
2. Hormon yapim azligi
3. Hormon direnci durumlari
Hormon yapim fazlaligi bir hormonun asiri salgilanmasidir. Bunun nedeni siklikla bezlerde olusan adenom adini verdigimiz tumor dokulari, bagisiklik sistem boizukluklari ve iltihabi nedenlerle olusur
Hormon azligi ise bezin harabiyeti veya bezin ameliyatla alinmasi sonucu hormon yapacak bez kalmamasi, bagisiklik sistemi tarafindan bezin harabiyeti, hormon yapiminda kullanilan maddelerin gidalarla az alinmasi gibi nedenlerle olur.
Hormon direnci ise hormonun hucrede etki edememesidir.
Hormonlarin Ritmik Salinimi ve Vucut Saati
Vucuttaki hormonlarin salgilanmasi uyku-uyanma olayindan etkilendigi gibi suprakiasmatik nukleus denen bir cekirdekten de etkilenir. Vucut farkli hormonlara farkli zamanlarda ihtiyac duyar. Bunun ayarlanmasi hipotalamusta bulunan suprakiasmatik nukleus tarafindan saglanir. Bu saat vucuda sinyaller gondererek hormonlarin uretimini saglar.